Maandelijks archief: juli 2019

The Lion, the Rose and the Crescent Moon

On 31 July 1667, the Second Anglo-Dutch War was concluded with the signing of the Treaty of Breda. Two years of naval warfare resulted in a Dutch victory. In the Republic, celebrations included fireworks and festivals, and numerous poets eulogised their country’s achievement.

Salomon Savery, Allegory on the Ratification of the Peace of Breda (detail), 1667.

Yet the peace was not only celebrated within the Dutch Republic. In Gdańsk (or Danzig, if you will), I found two Latin poems relating to the Treaty of Breda. Why were the authors interested in this topic, what did they write about it, and what did they hope to achieve?

International Gdańsk
Occasional poetry was a common phenomenon in Early Modern Europe, and Gdańsk was no exception. Its poets produced countless compositions, for example applauding the Polish king’s victories, celebrating newly wedded couples, or honouring the deceased.

Still, one might wonder why poets from Gdańsk, a Baltic port situated in the Polish-Lithuanian Commonwealth, would care about the goings-on of a war fought between the Dutch and English. The answer lies in the fact that Gdańsk was a highly cosmopolitan city and a thriving hub of international trade, inhabited by Poles, Germans, Jews, Scandinavians, Dutchmen, Englishmen, Scotsmen and many others. The Polish Academy of Sciences Library in Gdańsk houses a wealth of occasional poetry discussing all sorts of European topics, such as the deaths of monarchs (for example those of Philip IV of Spain, Charles I or Gustav II Adolph), royal marriages (for example between William II of Orange and Mary Henrietta Stuart), or the many wars fought on the continent. Due to the particularly strong economic, cultural and diplomatic ties between the city and the Dutch Republic, a relatively high number of poems has a ‘Dutch flavour’. For example, I found Latin compositions in honour of the poetess Anna Maria van Schurman, the admirals Michiel de Ruyter and Jacob van Wassenaar Obdam, and the De Witt brothers. The two compositions relating to the Treaty of Breda thus fit into a far broader context of internationally oriented Gdańsk poetry.

“Eternal laurel wreaths”
The poems were written by two of the most prolific authors of the city: Joachim Pastorius (1611-1681) and Johannes Petrus Titius (1619-1689), both born Silesians who settled in Gdańsk and went on to have impressive scholarly and literary careers (both were professors at the city’s Gymnasium Academicum, for example). Pastorius’s poem is preserved in two versions: one printed as a pamphlet and one preserved in a large handwritten collection of Latin, German and Polish poetry. Titius’s poem I found in an edition of his poetical oeuvre, printed in Gdańsk in 1670. It was probably circulated as a pamphlet as well – the title says that it was written in September 1667 –, but I have not found any such copy.

Pastorius’s poem.

While the Dutch responses to the end of the war generally celebrate the newfound peace and applaud the Dutch regents or war heroes, Pastorius and Titius treat ‘Breda’ as an opportunity to start a new war: against the Turks. In the Polish-Lithuanian Commonwealth, which battled the Ottoman Empire on multiple occasions, the conflict with the country’s southern neighbour formed a popular theme among many poets. Furthermore, a new Polish-Ottoman struggle had in 1666 broken out over the Ukraine, making it a ‘hot topic’ once more. More importantly, however, 1667 saw the final stages of the Cretan War, fought between the Turks and Venetians since 1645, and also involving, for example, the Papal States and France. According to Pastorius and Titius, the peace between the Dutch and English meant that the Christian forces could unite against the common foe.

Pastorius’s short composition ends with the subtle suggestion that the ‘Lion’ (the Dutch) and the ‘Rose’ (the English) continue fighting somewhere (and someone) else:

               The beautiful Rose has felt the Lion, threatening with its claws,
               And the Lion has felt the Rose, sharp because of its thorns.
               When Peace intervened, it said: let the Lion lick his wounds,
               Let the Rose stop this immense red slaughter.
               Both sides have seen enough fighting; if Mars still pleases you,
               Crete will provide a battlefield, Crete will provide trophies.

Titius’s poem.

Titius’s poem is much longer, but much less subtle: according to him, the Ottoman “Crescent Moon” shuddered when receiving word of the Treaty of Breda, because its “Christian seat” thrived during Europe’s disunity. Peace between the English and the Dutch now means that the “Tirant”, who “gobbles up kingdoms” like “a barbarian thief”, must fear for his life. Titius appears to address the whole of Europe, trying to convince its leaders to reap eternal glory in the struggle against the Turks:

               That is where you must send your troops, your battle flags, your fleets!
               The people support these weapons, God himself supports them!
               These wars promise palm branches, and beautiful trophies!
               Through this effort, true virtue is procured!
               Here, a sacred victory binds eternal laurel wreaths!
               No head wears a nobler crown.

Sending a message
What did Pastorius and Titius hope to achieve by their poems? Did they really think that the Dutch and English would be swayed to fight the Turks? It is not unthinkable. In the handwritten version of Pastorius’s composition, a sentence is added, informing us that the poem was handed out during a festive banquet organised in Gdańsk on 28 September by the Dutch diplomat Philips Pels (1623-1682), in order to celebrate the Treaty of Breda. As the Republic’s official resident, Pels answered to the States-General. It is possible, therefore, that someone (Pastorius himself, perhaps, or some other prominent resident of the city) tried to influence the Dutch through the poem. Something similar is at work in Titius’s case: according to its title, the composition was dedicated to Nicolaas Heinsius (1620-1681), the famous Dutch poet and scholar. Both texts may thus have travelled to the Northern Netherlands. Whether they had an English audience, I do not know, but it seems evident that they were primarily intended for a Dutch readership – aside from the people of Gdańsk themselves. At the very least, the poems were meant to gain Dutch support against the heathen enemy, and to create a sense of Christian unity.

Pastorius’s poem (handwritten version).

Perhaps more important, however, is the broader context of occasional poetry I discussed earlier. Through their poems, Pastorius and Titius assured that they were part of the intellectual life of Gdańsk, the Polish-Lithuanian Commonwealth, and even Christian Europe as a whole. Indeed, we might say that they entered a poetical dialogue with other authors who supported the anti-Turkish cause. For example, Joost van den Vondel (1587-1679), the most prominent seventeenth-century poet of the Northern Netherlands, had in 1649 written a eulogy of a Venetian victory over the Turks, in which several Dutch vessels had also taken part (nota bene, Pastorius and Titius probably read Dutch). What is more, by tying into international events such as the Treaty of Breda, Pastorius and Titius strengthened their city’s and their country’s place on both the cultural and political stage of Europe.

To me personally, the poems are a testament to the rich and fascinating literary production of Gdańsk and Poland-Lithuania, so often forgotten by Western scholarship.

De dood van de stadhouder en de roem van de prins

Wybrand de Geest, Portret van Hendrik Casimir I, ca. 1632.

Op 12 juli 1640 overleed Hendrik Casimir I van Nassau-Dietz (1612-1640), de stadhouder van Friesland, Groningen en Drenthe.* Acht dagen daarvoor, op 4 juli, leidde hij in de Slag bij Hulst (in het huidige Zeeland) de aanval op de Spaanse vijand. De aanval mislukte, Hendrik Casimir raakte zwaargewond en ruim een week later overleed hij in fort Sint Anna, in de polder van Namen.

Verschillende interessante bronnen getuigen van deze gebeurtenis. Zo is er een hemd dat Hendrik Casimir vermoedelijk droeg tijdens de Slag, compleet met kogelgat en bloedvlek. Samen met enkele stukjes bot en de fatale kogel maakte het hemd deel uit van de tentoonstelling over de Tachtigjarige Oorlog, die tot begin dit jaar te zien was in het Rijksmuseum. De voorwerpen vormen een tastbaar overblijfsel aan de stadhouder en zijn dood.

Het hemd dat Hendrik Casimir vermoedelijk gedragen heeft tijdens de Slag bij Hulst.

Een ander voorbeeld is een gedicht van Jeremias de Decker (1609-1666), uitgegeven in 1667, waarin Hendrik Casimir wordt opgehemeld. Het lofdicht eindigt met het tragische, doch heldhaftige einde van de stadhouder:

Hoewel u d’eerste wol noch nau aen kin en koonen
                Eens uytbrack als ghy trad in ’t Friesche Staet-bestier;
Ghy wist u niettemin terstond een’ man te toonen,
                Een’ Held in raed en daed, een’ soon van Casimier.
O bloem van Christenrijck! o perle van Europe!
                O tweede schut en scherm van ’t Vrye Nederland!
Wat wierd met u al deugd en op uw’ deugd al hope
                Door een’ pistool-scheut (laes!) gevelt in ’t Vlaemsche sand!

Iemand die deze “pistool-scheut” van dichtbij meemaakte, was de Pools-Litouwse prins en protestant Bogusław Radziwiłł (1620-1669). Deze heethoofdige en avontuurlijke charmeur was op kerstavond 1637 aangekomen in de Republiek om ervaring op te doen in de Nederlandse oorlogsschool. Na een jaar in Groningen te hebben gestudeerd en een tocht te hebben gemaakt “langs alle Hollandse forten”, vocht hij op twintigjarige leeftijd eindelijk mee in zijn eerste veldslag. Aan de zijde van Hendrik Casimir trok hij bij Hulst op tegen de Spanjaarden.

Jeremias Falck (naar D. Schultz), Portret van Bogusław Radziwiłł, 1654.

Bogusławs autobiografie, die hij waarschijnlijk van plan was te publiceren, is overgeleverd in verschillende handgeschreven versies, in zowel het Latijn als het Pools. De auteur probeert zichzelf zo goed mogelijk voor te doen, onder meer door nadruk te leggen op de heldhaftigheid die hij liet zien op de Nederlandse slagvelden. Over zijn deelname aan de Slag bij Hulst schrijft hij in een van de versies het volgende:

“Ik trok linea recta naar het Nederlandse legerkamp en vond het in het dorp Maldegem, een mijl van de Nederlandse stad Sluis, waar we tegen het einde van juni probeerden om het kanaal tussen Brugge en Gent over te steken, maar dat wilde niet lukken. In de eerste dagen van juli trok kolonel Hotrive [een Fransman] naar een fort onder Hulst, genaamd Nassau. Drie dagen later wilde de legerleider Hendrik van Nassau, de stadhouder van Friesland, een ander fort aanvallen, Sint Anna genaamd. Maar nadat er zes stormaanvallen waren afgeslagen, waarbij hij zelf dapper had gevochten, werd hij naast mij met een pistool doodgeschoten. Hij verloor zo’n tachtig officieren en vijftienhonderd man infanterie.
                Dit was mijn eerste veldslag. Mijn paard werd van onder mij vandaan geschoten en de Spanjaarden namen mij gevangen. Maar het gevecht vond ’s nachts plaats en toen de mannen die mij gegrepen hadden ergens van schrokken – ik weet niet waarvan – renden ze weg. Mijn lijfknechten namen destijds de Spaanse grootmeester Lucascair [elders Salascair genoemd] gevangen.”

Of het allemaal echt zo gegaan is, is de vraag: zoals gezegd overleed Hendrik Casimir bijvoorbeeld pas acht dagen later, niet ter plekke. Misschien liet Bogusławs geheugen hem simpelweg in de steek (ook de plaats van handeling klopt immers niet: weliswaar stierf Hendrik Casimir in fort Sint Anna, maar dat is niet waar de strijd plaatsvond). Het is echter goed mogelijk dat hij geprobeerd heeft om zijn eerste veldslag extra spannend weer te geven door de Friese stadhouder te laten sneuvelen aan zijn zijde. Het heroïsche einde van de militaire carrière van Hendrik Casimir was als het ware het enerverende begin van die van Bogusław. Zodoende bevat de autobiografie van de prins niet alleen een boeiend ooggetuigenverslag van de Slag bij Hulst en het einde van Hendrik Casimir, maar laat de tekst ook zien hoe de Friese stadhouder en zijn dood gebruikt werden om indruk te maken op het Poolse leespubliek: als je immers gevochten hebt naast een gesneuvelde held, dan ben je er zelf haast ook een – zo zal Bogusław hebben gedacht.

 

* Voor de volledigheid dient vermeld te worden dat Hendrik Casimir volgens sommige bronnen pas een dag later overleed, op 13 juli.